Het eiland Ithaka verkeert al jaren in een diepe crisis door de langdurige afwezigheid van koning Odysseus, die na afloop van de Trojaanse Oorlog spoorloos is verdwenen. In zijn afwezigheid proberen opdringerige vrijers, geleid door de edelman Antinoüs, zijn echtgenote Penelope tot een huwelijk te dwingen om zo de troon te ontfutselen aan zijn zoon Telemachus. Slechts Penelope, Telemachus en de halfblinde knecht Eumaeus behouden het rotsvaste geloof dat Odysseus ooit nog zal terugkeren. Om duidelijkheid te verkrijgen over het lot van zijn vader, reist Telemachus samen met zijn vertrouwde leraar en lijfwacht Mentor naar Sparta om koning Menelaos te raadplegen. Deze geheime reis wordt echter verraden aan de vrijers, die prompt een dodelijk complot smeden om Telemachus bij zijn terugkeer te vermoorden en het koninkrijk leeg te plunderen. Eenmaal in Sparta delen Menelaos en zijn vrouw Helena meeslepende verhalen over Odysseus, maar over zijn exacte verblijfplaats kunnen zij geen enkele zekerheid bieden. Ondertussen nemen de maatschappelijke zorgen toe door hardnekkige geruchten dat de gehele Griekse beschaving afglijdt naar een diepe ondergang als gevolg van aanvallen door moordzuchtige ‘zeevolkeren’ die geen enkele eerbied tonen voor de heilige wetten van oppergod Zeus en het fundamentele gastrecht verachten. Zo raakt het koninkrijk steeds dieper verstrikt in een uiterst gevaarlijk web van verraad, machtswellust en dreigende chaos, terwijl de hoop op redding volledig afhangt van de vraag of hun rechtmatige vorst tijdig zal terugkeren om de orde te herstellen.

Toen Warner Bros. Pictures eind 2020 bekend maakte om al haar films in 2021 tegelijkertijd uit te brengen in zowel de bioscoop als op hun streamingdienst HBO Max, was dit schoppen tegen het zere been van Christopher Nolan. Het is algemeen bekend dat de Brit er een groot voorstander van is om zijn films op de best mogelijke manier te presenteren aan het publiek. De keuze van Warner Bros. betekende dan ook het einde van de jarenlange samenwerking van de twee partijen en Oppenheimer werd Nolans eerste film die werd uitgebracht door Universal Pictures. Het werd een gigantische succes en de filmstudio en Nolan sloegen de handen opnieuw ineen voor Homerus’ klassie epos ‘The Odyssey’, een uiterst ambitieus historisch actie-epos met een geschat budget van maar liefst 250 miljoen dollar. In de voorbereiding koos Nolan ervoor om de mythische vertelling te benaderen vanuit een rauwe, psychologische hoek, waarbij de thematiek sterk leunt op de emotionele nasleep van oorlog, posttraumatische stress en het verval van beschaving door het schenden van gastvrijheidswetten. Op technisch vlak verlegde het preproductieteam onder leiding van Nolan en zijn vaste cameraman Hoyte van Hoytema opnieuw de grenzen van het cinematografische ambacht. Voor het eerst in de filmgeschiedenis werd besloten om de gehele speelfilm volledig op te nemen met gloednieuwe 70mm-IMAX-filmcamera’s.

Net als bij zijn eerdere film bracht Nolan voor ‘The Odyssey’ een indrukwekkende ensemblecast op de been, waarin Matt Damon de absolute spilfiguur vormt als de getergde koning Odysseus. Damon draagt het epos met een doordachte vertolking, waarbij hij vermoeidheid, trauma en het verlangen naar huis treffend weet te combineren met de geslepen tacticus die het mythologische personage typeert. Tegenover hem zien we onder andere Anne Hathaway, die in de rol van Penelope een krachtige balans vindt tussen emotionele kwetsbaarheid en vastberaden koninklijke waardigheid terwijl ze standhoudt in een stuurloos Ithaka. Tom Holland speelt in de film de rol van Telemachus, de zoon van Odysseus die wanhopig probeert de erfenis van zijn vader te beschermen. Om deze fysiek en emotioneel zware rol geloofwaardig neer te zetten, onderging hij een intensieve zwaard- en vechtstijltraining. Robert Pattinson, met wie Nolan samenwerkte aan Tenet, kruipt op zijn beurt met zichtbaar genoegen in de huid van de kille en slinkse troonpretendent Antinoüs, waarmee hij een gluiperige, dreigende antagonist neerzet die de gevaren binnen het paleis belichaamt. De trouwe tegenhanger van deze verwaande vrijers wordt vertolkt door John Leguizamo, die als de empathische en blinde varkenshoeder Eumaeus het emotionele anker vormt. Samen met bijrollen voor onder meer Zendaya als Athene en Charlize Theron als Kalypso garandeert Nolan zich er opnieuw van dat de menselijke drama’s op het scherm net zo zwaar wegen als de grootschalige opgezette actie.

Hoewel het verhaal vol zit met mythologische monsters, goddelijke verschijningen en verwoestende stormen, weigerde Nolan om de film vol te stoppen met computereffecten (CGI) of green screens. In plaats daarvan streeft hij naar een fysieke aanwezigheid op het scherm die kijkers onmiddellijk voelen. Een goed voorbeeld is de weergave van de beruchte Cycloop Polyphemus. Hiervoor liet Nolan geen digitaal wezen ontwerpen, maar werd een gigantische, werkende animatronic-pop van ruim 12 tot 18 meter hoog gebouwd. Ook werden de zware zeereizen van Odysseus en zijn bemanning niet gefilmd in virtuele studio’s, maar op de open zee bij Schotland en Italië aan boord van levensgrote, zeewaardige houten schepen. Net als voor zijn eerdere film houdt Nolan dan ook vast aan zijn streven om visuele effecten uitsluitend te gebruiken als ondersteunend hulpmiddel. Het zal voor zijn team meer dan eens een uitdaging vormen om bepaalde dingen naar het scherm te vertalen volgens deze voorwaarden. Toch betaald het zich direct uit. Omdat acteurs niet tegen een groene muur praten, maar tegen een echt fysiek rekwisiet of op een daadwerkelijk schommelend schip staan, is hun spel oprecht. Hun angst, uitputting en verwondering zijn geen puur geacteerde illusies. Door CGI te vermijden, ontwijkt de film het bevreemdende effect van net-niet-echte digitale figuren. En dan hebben we het nog nieteens over het feit dat digitale effecten vaak snel verouderen naarmate grafische technologie vordert. Dit alles maakt dat deze reis van Odysseus niet voelt als een luchtig sprookje, maar als een fysieke, gevaarlijke en uitputtende strijd waarin elke dreiging en elke storm een tastbare impact heeft.

Met deze film levert Christopher Nolan opnieuw een verbluffend cinematografisch epos af waarbij meteen opvalt hoe grandioos het visuele vakmanschap is. De combinatie van analoge 70mm-IMAX-beelden van Hoyte van Hoytema, de overdonderende geluidsband van Ludwig Göransson en de fysieke, praktisch gebouwde sets creëert een majestueuze schaal die je drie uur lang aan de stoel nagelt. Matt Damon draagt het mythologische gewicht overtuigend als een door oorlogstrauma getekende Odysseus, ondersteund door een ijzersterke ensemblecast waarin vooral ook Tom Holland en Robert Pattinson schitteren. Toch moeten we ook kritisch blijven. De film oogt meer dan eens wat fragmentarisch door de episodische structuur en de vele abrupte sprongen langs goden, monsters en flashbacks. Hierdoor voelt de vertelling soms wat zielloos en afstandelijk aan. Ook de emotionele binding met het leed op het scherm is niet overal even raak, wat te wijten valt aan Nolans kenmerkende, wat kille en intellectuele regiestijl die het menselijke element bij vlagen ondergeschikt maakt aan het visuele geweld. Maar wanneer het gigantische spektakel op stoom komt, neem bijvoorbeeld de claustrofobische ontmoeting met de Cycloop of de zinderende finale in Ithaka, laat Nolan zonder meer zien waarom hij de meester van het grootschalige bioscoopdrama blijft. Ondanks de kleine narratieve steken die hij laat vallen, is dit dan ook een indrukwekkende, ambitieuze en overrompelende filmervaring die dankzij de adembenemende virtuositeit en meeslepende sfeer zonder meer meer dan geslaagd mag worden genoemd.

The Odyssey is wellicht niet Nolans meest emotionele meesterwerk, maar wel een cinematografische krachttoer die je op het grootst mogelijke scherm moet ondergaan. Zeker op technisch vlak overklast hij vrijwel al zijn tijdsgenoten. De kompromisloze keuze voor praktische effecten, de magistrale IMAX-fotografie van Hoyte van Hoytema en de ijzersterke acteerprestaties tillen deze mythische vertelling naar een zeldzaam tastbaar niveau. Toch is de film niet zonder gebreken. Mede door de structuur voelt de film hier en daar wat fragmentarisch aan en ook weet de film je eigenlijk nergens tot in het diepste van de ziel te raken. Hierdoor kunnen we stellen dat dit niet het allerbeste werk van Nolan is, die eer gaat zonder meer naar meesterwerken als ‘Oppenheimer’, ‘Inception’ of ‘Interstellar’, film waarbij de menselijke emotie en een complex narratief net wat naadlozer werden verweven met hun grootschalige spektakel. Wie echter bereid is om zich over die emotionele afstandelijkheid en narratieve hobbels heen te zetten, krijgt er een ronduit overrompelende bioscoopervaring voor terug. Wanneer de stormen over het witte doek razen en de spanning in de finale naar een kookpunt stijgt, bewijst Nolan eens te meer dat er momenteel geen enkele filmmaker is vandaag de dag dit soort klassieke verhalen met zoveel gewichtigheid naar het grote scherm weet te vertalen. Het is een film die op het gebied van pure cinema en vakmanschap nog steeds ver boven de middelmaat uitstijgt en je drie uur lang betoverd achterlaat in de bioscoopstoel. Geen absoluut meesterwerk in zijn oeuvre, maar wel een indrukwekkend epos dat groots telt en ruimschoots zegeviert.